Krahasim i qasjeve rajonale ndaj DPP-së në Evropë dhe në SHBA

Pasaporta digjitale e produktit është bërë një mjet thelbësor për gjurmimin dhe transparencën në zinxhirët globalë të furnizimit, me synimin për më shumë qëndrueshmëri dhe gjurmueshmëri.

Edhe pse qëllimi është i përbashkët, mënyrat si Evropa dhe Shtetet e Bashkuara e zbatojnë këtë teknologji ndryshojnë ndjeshëm. Bashkimi Evropian dhe SHBA-ja kanë filozofi dhe strategji të ndryshme për DPP-në, dhe këto dallime burojnë nga kultura e tyre ekonomike dhe rregullatore.

Le të shohim dallimet kryesore në qasjet ndaj DPP-së dhe si do të ndikojnë ato në biznes dhe në tregtinë globale.

Bashkimi Evropian: rregullim nga lart poshtë

Në Evropë, DPP është pjesë e një përpjekjeje më të gjerë drejt ekonomisë qarkore dhe zhvillimit të qëndrueshëm. Bashkimi Evropian ndjek një qasje rregullatore nga lart poshtë, duke vendosur rregulla që kompanitë duhet t’i respektojnë për të hyrë në treg.

Tiparet kryesore të modelit evropian

• Karakteri i detyrueshëm: DPP në BE nuk është rekomandim – bëhet detyrim ligjor grup pas grupi produktesh. Për momentin nuk është e detyrueshme për asnjë grup: e para vjen pasaporta e baterisë, nga 18 shkurti 2027 sipas Rregullores për bateritë; sipas ESPR, të parët në radhë janë hekuri dhe çeliku (akti i deleguar pritet rreth fundit të 2026 ose fillimit të 2027, detyrimet rreth 18 muaj më vonë), e më pas tekstilet. Sapo rregullat për një grup të fillojnë të zbatohen, produktet e tij do të mund të shiten në BE vetëm me pasaportë digjitale me informacion të detajuar për materialet, origjinën dhe ndikimin mjedisor.
• Fokusi te ekonomia qarkore: Në Evropë, DPP luan rol të rëndësishëm në menaxhimin e burimeve, duke dhënë gjurmueshmëri dhe mundësi riciklimi për produktet. Synimi është të zgjatet jeta e produktit dhe të ulen mbetjet.
• Standardizimi: BE-ja po shtyn drejt standardeve të vetme dhe të hapura të të dhënave, për të shmangur copëzimin e informacionit dhe për të krijuar një bazë të përbashkët për shkëmbimin e të dhënave mes aktorëve të ndryshëm në zinxhirin global të furnizimit.

Bashkimi Evropian do të vazhdojë të synojë një rregullore të vetme për të gjitha industritë që lidhen me zhvillimin e qëndrueshëm, duke kërkuar njëkohësisht transparencë në zinxhirët globalë të furnizimit.

SHBA: qasja e tregut dhe siguria kombëtare

Në Shtetet e Bashkuara, qasja ndaj DPP-së është më fleksibël dhe më e copëzuar, e nxitur kryesisht nga forcat e tregut dhe nga nevojat e sigurisë kombëtare. Nuk ka një ligj të vetëm federal për përdorimin e DPP-së; në vend të kësaj, vende si Kalifornia ose sektorë të caktuar, si bateritë e automjeteve elektrike, po shohin zbatim më aktiv të standardeve.

Ku i zbaton SHBA-ja elementet e DPP-së

• Inflation Reduction Act (IRA): Ky ligj përfshin kërkesa për gjurmimin e origjinës së përbërësve në bateritë e automjeteve elektrike. Është pjesë e strategjisë amerikane për të ulur varësinë nga furnitorët e huaj, duke nxitur njëkohësisht prodhimin e qëndrueshëm.
• Transparenca e zinxhirit të furnizimit në Kaliforni: Kalifornia është një nga shtetet që zbatojnë rregulla më të rrepta për transparencën e zinxhirit të furnizimit dhe ndikimin mjedisor, të ngjashme me DPP-në. Megjithatë, këto ligje janë rajonale dhe nuk mbulojnë gjithë vendin.
• Nismat e sektorit privat: Në SHBA, kompani si Apple dhe Nike shpesh dalin me nisma vullnetare që përfshijnë analizën e gjurmës së karbonit dhe të burimit të lëndëve të para, për të përmbushur kriteret ESG (qëllimet mjedisore, sociale dhe të qeverisjes) për investitorët.

SHBA-ja ka të ngjarë të vazhdojë të mbështetet te nxitjet e tregut dhe te nismat private, si përdorimi i teknologjive të reja — blockchain dhe sensorët IoT — për të përmirësuar gjurmueshmërinë dhe transparencën në industri.

Dallimet kryesore mes Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara

Dallimi kryesor mes qasjes evropiane dhe asaj amerikane ndaj DPP-së shpjegohet me motivet e ndryshme të dy rajoneve. Evropa përqendrohet te legjislacioni mjedisor, ndërsa SHBA-ja e zbaton DPP-në si pjesë të një strategjie më të gjerë për sigurinë kombëtare dhe qëndrueshmërinë ekonomike.

Shkurt: BE kundrejt SHBA

• BE:Neutraliteti klimatik | Rregullore e vetme (ESPR) | Fokusi: riparimi dhe CO2.
• SHBA:Qëndrueshmëria ekonomike | Ligje sektoriale | Fokusi: origjina dhe etika.
• Qasja e biznesit:Në BE është „zbatimi i rregullave“, në SHBA është „fitimi i tregjeve“.

„Efekti i Brukselit“ kundrejt fleksibilitetit amerikan

Në BE flitet për „efektin e Brukselit“: kur BE-ja vendos një standard të lartë për tregun e vet, ai standard bëhet automatikisht global. Kjo është një nga arsyet pse shumë kompani ndërkombëtare do të duhet të respektojnë rregulloret e BE-së edhe nëse nuk veprojnë drejtpërdrejt në Evropë — përfshirë prodhuesit në Shqipëri dhe Kosovë që shesin në tregun e BE-së.

Në të kundërt, SHBA-ja mbështetet te fleksibiliteti dhe lidershipi teknologjik. Kompanitë amerikane shpesh prijnë në inovacion, duke krijuar teknologji dhe platforma të reja (si blockchain) që mund t’u përshtaten standardeve të ndryshme në botë.

Sfidat për kompanitë globale

Kompanitë globale që veprojnë si në BE, ashtu edhe në SHBA, do të përballen me sfidën e sinkronizimit të kërkesave. Nëse rregulloret evropiane kërkojnë gjurmimin e riciklueshmërisë, ndërsa kërkesat amerikane theksojnë origjinën e materialeve, kjo krijon ndërlikime dhe rrit kostot.

Rreziku është që, nëse BE-ja dhe SHBA-ja nuk arrijnë t’i sinkronizojnë standardet e tyre, mund të krijohen „ishuj digjitalë“, gjë që do t’i rriste kostot për prodhuesit dhe do t’i ngadalësonte përpjekjet globale për zhvillim të qëndrueshëm.

A është i mundur një standard global?

Edhe pse dallimet janë të mëdha, ka tashmë shenja afrimi. Organizata si G7 po punojnë për korniza për gjurmimin e lëndëve të para kritike, gjë që mund të çojë në një model hibrid, ku standardi teknologjik do të ishte amerikan dhe standardi rregullator evropian.

Përfundim

Dallimet mes qasjes evropiane dhe asaj amerikane ndaj DPP-së pasqyrojnë dallimet në filozofinë ekonomike dhe strategjitë e dy rajoneve. BE-ja përqendrohet te legjislacioni mjedisor dhe krijimi i rregullave globale, ndërsa SHBA-ja thekson nxitjet e tregut dhe lidershipin teknologjik.

Pavarësisht këtyre dallimeve, DPP do të dalë si standard global dhe kompanitë do të duhet t’u përshtaten realiteteve të reja për të ruajtur konkurrueshmërinë në tregun global. Për bizneset, mësimi kryesor është se të dhënat po bëhen porta e re e suksesit tregtar, qoftë në Evropë apo në SHBA. Për Shqipërinë, ku sipas INSTAT 72,5% e eksporteve të mallrave në 2025 shkuan në vendet e BE-së, kjo portë është ajo evropiane.