Auditimi dhe vërtetimi i DPP-së: kush verifikon nëse të dhënat në pasaportën tuaj janë të sakta?

Kur lexon për DPP, është e lehtë të rrëmbehesh nga entuziazmi teknologjik. „Do të kemi kode QR! Do të kemi blockchain! Gjithçka do të jetë transparente!“ Por nëse ndalemi një çast dhe i shohim gjërat realisht, del një pyetje e madhe dhe e pakëndshme: kush garanton në fakt që të dhënat në këtë pasaportë janë të sakta?

Nëse një kompani deklaron në DPP-në e saj se atletet janë bërë me 40% plastikë të ricikluar të nxjerrë nga oqeani, ndërsa në realitet janë poliestër i pastër nga derivatet e naftës, kush do ta kapë? Në një kohë kur „greenwashing“-u është bërë art korporativ, besimi është malli më i rrallë nga të gjithë.

Bashkimi Evropian e di mirë këtë. Prandaj pasaporta digjitale e produktit nuk është një „shënim prindëror“ që bizneset ia shkruajnë vetes. Është një sistem i ndërlikuar kontrollesh, kundërpeshash dhe auditimesh. Le të shohim kush qëndron në secilën pikë kontrolli.

Autoritetet e mbikëqyrjes së tregut

Linja e parë e mbrojtjes janë autoritetet kombëtare. Çdo shtet anëtar i BE-së ka (ose do ta zgjerojë fushën e) autoritete të mbikëqyrjes së tregut. Këto institucione kanë të drejtë ligjore të bëjnë inspektime pa paralajmërim. Për një produkt të prodhuar në Shqipëri ose në Kosovë, kontrolli i DPP-së bëhet nga autoriteti i vendit të BE-së ku importohet produkti, jo nga IQMT e Shqipërisë apo IQMT e Kosovës, që mbikëqyrin tregun e brendshëm.

Ndryshe nga inspektimet e mëparshme, që shpesh shikonin vetëm sigurinë e produktit (për shembull, nëse një lodër ka pjesë të vogla që mund t'i gëlltisë një fëmijë), inspektorët e rinj do të kenë akses digjital në DPP. Do të mund ta krahasojnë përbërjen fizike të produktit me të dhënat e deklaruara në binjakun e tij digjital.

• Kontrolle dokumentare: Inspektorët mund të kërkojnë dokumentacionin teknik që mbështet pohimet në pasaportë.
• Analiza laboratorike: Nëse ka dyshim se tekstili nuk është ai që thotë pasaporta, produkti dërgohet për analizë kimike dhe strukturore.
• Auditime digjitale: Autoritetet do të kontrollojnë nëse identifikuesit unikë janë aktivë dhe nëse lidhjet me të dhënat funksionojnë pa ndërprerje.

Organet e notifikuara

Për disa kategori produktesh me rrezik të lartë ose ndikim të madh mjedisor (si bateritë industriale, për shembull), BE-ja nuk do t'i besojë thjesht fjalës së prodhuesit. Këtu hyjnë në lojë të ashtuquajturat organe të notifikuara.

Këto janë organizata të pavarura (si TÜV, SGS, Intertek e të tjera) të akredituara nga shteti për të kryer vlerësimin e konformitetit. Roli i tyre ngjan me një auditim financiar, por për parametrat e qëndrueshmërisë dhe ata teknikë. Para se një produkt të fitojë të drejtën të vendoset në treg me një DPP të vlefshme, këto organe duhet t'i „vulosin“ të dhënat.

Kur kërkohet auditim i jashtëm?

Jo çdo bluzë do të kërkojë auditim të jashtëm, sepse kjo do ta rriste shumë çmimin e produktit. Sistemi funksionon me nivele:

1. Vetëdeklarim: Për produktet me rrezik të ulët, prodhuesi i plotëson vetë të dhënat dhe mban përgjegjësi ligjore për saktësinë e tyre.
2. Verifikim i pjesshëm: Verifikohen vetëm pohime specifike (për shembull, ato për gjurmën e karbonit).
3. Certifikim i plotë: I detyrueshëm për bateritë, kimikatet dhe materialet e ndërtimit, ku saktësia është çështje sigurie dhe shqetësim kritik mjedisor.

Zinxhiri i furnizimit

Një nga problemet më të mëdha të prodhuesve është se shpesh nuk e dinë saktësisht çfarë bëjnë furnitorët e tyre të nivelit të dytë ose të tretë në Azi apo Amerikën Latine. Nëse furnitori i lëkurës ju gënjen se materiali është përpunuar pa krom, ju pa e ditur e çoni këtë gënjeshtër në

pasaportën digjitale të produktit.

Prandaj DPP krijon një efekt domino. Për ta vërtetuar pasaportën tuaj, do të filloni t'u kërkoni prova digjitale furnitorëve. Auditimi këtu bëhet pjesë e kontratës tregtare.

• Auditime kontraktuale: Kompanitë punësojnë auditorë privatë për të inspektuar fabrikat e partnerëve.
• Vërtetim i automatizuar: Sistemet moderne softuerike kontrollojnë nëse certifikatat e furnitorëve (si ISO ose OEKO-TEX) janë ende të vlefshme, duke u lidhur drejtpërdrejt me bazat e të dhënave të organeve që i lëshojnë.

Teknologjia si „auditor i heshtur“

Në artikuj të mëparshëm folëm për blockchain-in dhe kriptografinë. Këtu shihet roli i tyre i vërtetë. Teknologjia nuk e ndalon dikë të fusë të dhëna të gabuara që në fillim, por mund ta bëjë të pamundur manipulimin e mëvonshëm të tyre.

Nënshkrimet digjitale dhe vulat kohore

Çdo hyrje të dhënash në DPP duhet të nënshkruhet me certifikatën digjitale të personit ose kompanisë që e bën. Kështu krijohet ajo që quhet gjurmë auditimi. Nëse dy vjet më vonë del se të dhënat janë të gabuara, rregullatori mund të shohë saktësisht kur, nga cili kompjuter dhe nga kush u bë ndryshimi. Kjo përgjegjësi personale dhe korporative është një mjet i fortë vetërregullimi.

Kontratat inteligjente

Në sisteme më të përparuara, kontratat inteligjente mund t'i „refuzojnë“ automatikisht të dhënat që nuk janë logjikisht të qëndrueshme. Për shembull, nëse sistemi sheh se pesha e produktit të gatshëm është më e madhe se shuma e peshave të të gjitha materialeve hyrëse, e shënon automatikisht pasaportën si „të pavlefshme“ dhe kërkon korrigjim.

Roli i doganave dhe i inteligjencës artificiale

Kur një produkt hyn në territorin e BE-së, autoritetet doganore do të jenë ndër „verifikuesit“ më të rëndësishëm. Regjistri qendror i BE-së për DPP-të funksionon që nga 20 korriku 2026 dhe do të lidhet me sistemet doganore.

Nëse një kontejner me elektronikë mbërrin në portin e Roterdamit, sistemi doganor do të skanojë automatikisht identifikuesit unikë të ngarkesës. Me algoritme të inteligjencës artificiale, sistemi do t'i krahasojë të dhënat e DPP-së me të dhëna historike për produkte të ngjashme.

Nëse IA vëren një anomali — si një çmim produkti shumë i ulët për materialet e shtrenjta të deklaruara, ose një gjurmë karboni që duket dyshimisht optimiste — ngarkesa shënohet për inspektim fizik.

***E rëndësishme: Dogana nuk do ta kontrollojë çdo pasaportë me dorë. Do të përdorë një „qasje të bazuar te rreziku“, ku algoritmet veçojnë rastet e dyshimta.

Shoqëria civile dhe sektori i OJQ-ve

Nuk duhet nënvlerësuar as auditimi „joformal“. Meqë shumë nga të dhënat në pasaportën digjitale të produktit do të jenë publike përmes një kodi QR, kompanitë bien nën vëzhgimin e miliona konsumatorëve dhe mijëra organizatave joqeveritare.

Organizata si Greenpeace ose Fashion Revolution do të mund të kontrollojnë në masë mijëra produkte njëherësh. Një „skandal të dhënash“ i vetëm, i zbuluar nga një konsumator ose aktivist i vëmendshëm, mund të sjellë dëm reputacioni shumë më të dhimbshëm se çdo gjobë shtetërore. Në këtë kuptim, natyra publike e DPP-së është mekanizmi më i fortë i vërtetimit.

Cilat janë sanksionet për të dhëna të pasakta?

Që një auditim të jetë efektiv, duhet të ketë dhëmbë. Aktet e BE-së parashikojnë pasoja serioze për kompanitë që japin informacion të rremë në pasaportat e produkteve:

• Gjoba: Një përqindje e qarkullimit vjetor të kompanisë.
• Tërheqje nga tregu: Produktet me pasaporta të pavlefshme ose mashtruese mund të sekuestrohen dhe të hiqen nga rrjeti i shitjes.
• Ndalim tregtimi: Për shkelje sistematike, një kompani mund të humbasë të drejtën të shesë kategori të caktuara mallrash në tregun e përbashkët.
• „Lista e zezë“: Publikimi i kompanive shkelëse, që shkatërron besimin e investitorëve dhe partnerëve.

Nga „marketingu“ te „provat“

Kalimi te pasaporta digjitale e produktit shënon fundin e epokës së pohimeve pa mbulim. Nuk mjafton më të thuash se je „miqësor me mjedisin“. Duhet ta provosh me të dhëna që mund të auditohen, të gjurmohen dhe nuk mund të manipulohen.

Për bizneset kjo do të thotë një gjë: auditimi i DPP-së nuk duhet parë si barrë administrative, por si investim në integritetin e markës. Kompanitë që ndërtojnë tani sisteme të ndershme dhe transparente të dhënash do t'i kalojnë lehtë filtrat rregullatorë, ndërsa ato që përpiqen ta „hakojnë“ sistemin me të dhëna sipërfaqësore do të përplasen me makinerinë e rëndë të mbikëqyrjes evropiane. Në ekonominë e re, e vërteta nuk është thjesht çështje morali — është çështje aksesi në treg.

Pyetje të shpeshta për auditimin dhe vërtetimin e DPP-së

Kush mban përgjegjësinë ligjore përfundimtare nëse të dhënat në pasaportë janë të pasakta, por na i ka dhënë një furnitor?

Sipas legjislacionit evropian, përgjegjësia përfundimtare për përputhshmërinë e produktit bie mbi operatorin ekonomik që e vendos produktin në tregun e BE-së. Zakonisht ky është prodhuesi (nëse është në BE) ose importuesi. Për prodhuesit në Shqipëri dhe Kosovë, ky është zakonisht importuesi juaj në BE – por dokumentacioni teknik dhe të dhënat vijnë gjithsesi nga ju.

A do të na duhet ta auditojmë çdo produkt veç e veç?

Jo. Auditimi zakonisht bëhet në nivel modeli ose serie prodhimi, përveç rasteve me mallra unikë me vlerë shumë të lartë. Për produktet e tregut masiv, shqyrtohet sistemi i menaxhimit të të dhënave dhe testohen mostra përfaqësuese. Nëse sistemi juaj ERP dhe procesi i mbledhjes së të dhënave certifikohen si të besueshëm, nevoja për inspektim fizik të çdo njësie bie ndjeshëm.

Si i mbrojmë sekretet tregtare nga konkurrentët gjatë një auditimi publik?

BE-ja parashikon tri nivele aksesi në të dhënat e DPP-së. Jo gjithçka që auditohet është publike:

• Niveli publik: Informacion i përgjithshëm për qëndrueshmërinë dhe riciklimin.
• Niveli i autoriteteve: Dokumentacioni teknik i plotë, i aksesueshëm vetëm për rregullatorët gjatë inspektimeve.
• Niveli profesional: Udhëzime specifike për riparim dhe riciklim. Vërtetimi nga palë të treta i siguron rregullatorët se të dhënat janë të sakta, pa qenë nevoja t'i zbuloni publikut formulat e sakta të prodhimit.

Çfarë ndodh nëse zbulojmë një gabim në pasaportë pasi produkti është tashmë në dyqan?

Natyra digjitale e pasaportës lejon përditësime në kohë reale. Nëse zbuloni një pasaktësi, duhet t'i korrigjoni menjëherë të dhënat në bazën qendrore. Nëse gabimi prek sigurinë ose është seriozisht çorientues, mund t'ju duhet të njoftoni autoritetet e mbikëqyrjes së tregut, por fakti që e gjetët dhe e korrigjuat vetë lëshimin zakonisht trajtohet si rrethanë lehtësuese.

A ka softuer që mund t'i vërtetojë automatikisht të dhënat tona?

Ekzistojnë platforma CaaS (Compliance-as-a-Service). Ato përdorin algoritme për të kontrolluar qëndrueshmërinë logjike të të dhënave (për shembull, nëse pesha e komponentëve përputhet me peshën e produktit të gatshëm) dhe nëse certifikatat e bashkëngjitura të furnitorëve janë ende të vlefshme në regjistrat ndërkombëtarë. Megjithatë, softueri është mjet përgatitjeje, jo zëvendësim i auditimit zyrtar kur ky kërkohet me ligj.